Verbindende communicatie: eerlijk en zonder oordeel in gesprek

Dit blog is een verdieping van de reeks over het bouwen aan een professionele schoolcultuur. In eerdere blogs bespraken we het AUB-model en de rol van sociale angst bij aanspreken. Deze blog gaat dieper in op de 'U' van uitspreken: hoe voer je dat gesprek op een manier die verbindt in plaats van afstand te creëren?

Je loopt de personeelskamer in na een vergadering die een onbehaaglijk gevoel achterlaat. Een collega heeft voor de derde keer bezwaren geuit tegen een plan waar het team al weken aan werkt. Je wilt er iets van zeggen, maar hoe? Je wilt de relatie niet beschadigen. Je wilt niet overkomen als aanvallend. En dus, zeg je niets.

Verbindende communicatie biedt houvast voor precies dit moment.

Communicatie gaat verder dan inhoud en procedures 

Binnen organisaties zien we te vaak dat er wrijving ontstaat in de communicatie. Zaken blijven onuitgesproken, er is sprake van wandelgangenpraat en roddelen. Gesprekken hierover blijven vervolgens te veel hangen op inhoud en procedures. Terwijl juist onder de oppervlakte bij interactie en gevoel de meeste invloed ligt op samenwerking. Deze vier niveaus waarop communicatie plaatsvindt, zijn vastgelegd in het zogenaamde IPIG-model: 

• Inhoud – Waar gaat het over?

• Procedure – Hoe organiseren we het?

• Interactie – Hoe gaan we met elkaar om?

• Gevoel – Wat raakt dit bij mij?

Figuur 1: Boven- en onderstroom

Er wordt veel met elkaar overlegd op de werkvloer over plannen, roosters, methodes en deadlines. We proberen elkaar te overtuigen van onze zienswijze en collega’s mee te krijgen in de richting die wij voor ogen hebben. Vergaderingen zijn vooral rationeel en pragmatisch (inhoud en procedures). Om een ander echter te begrijpen en bereiken is het nodig om op het niveau van interactie en gevoel met elkaar te praten. Wanneer gevoelens en behoeften namelijk onbesproken blijven, sturen ze ook het gedrag. Denk aan terugtrekken, irritatie, cynisme of vermijdend gedrag. Verbindende communicatie helpt om juist dat onderliggende niveau professioneel bespreekbaar te maken.

Wat verbindende communicatie is

Verbindende communicatie is gebaseerd op het werk van Marshall B. Rosenberg, internationaal bekend als Nonviolent Communication (NVC) (Rosenberg, 2011). Het is een manier van communiceren waarbij je eerlijk bent over wat er in jou leeft zonder de ander aan te vallen, door het onder woorden te brengen op een manier die verbindt.

Dit vraagt om reflectie op jezelf: wat voel ik eigenlijk? Wat heb ik nodig? Pas als je dat weet, kun je het gesprek aangaan.

Voordat je het gesprek ingaat

Timing en context bepalen mede het succes van een gesprek. Een collega aanspreken in een volle personeelsruimte werkt anders dan in een rustig lokaal. Ga ook bij jezelf na of je op dit moment in staat bent het gesprek professioneel te voeren. Als je nog volop in de emotie zit, is een dag later vaak een beter moment.

Het helpt om vooraf een kleine opening te maken op het niveau van de procedure: "Kan ik je even spreken?" of "Komt het gelegen als ik even binnenkom?" Zo is de ander niet verrast, maar al enigszins voorbereid op een gesprek. 

De vier stappen

1. Benoem de feiten

Start bij wat je concreet waarneemt, zonder interpretatie en zonder oordeel.

Wel: "Tijdens de vergadering gaf je drie keer aan dat dit plan niet haalbaar is." 
Niet: "Je bent altijd zo negatief in vergaderingen."

Woorden als altijd, nooit en weer roepen direct een verdedigende reactie op. En de waarom-vraag "Waarom doe je dat?"  werkt averechts. Ze roept verdediging op en creëert afstand. Feiten zijn neutraal en openen het gesprek.

2. Benoem wat het met jou doet

Hier verschuift de aandacht naar jouw binnenwereld. Gebruik expliciet de formulering:

"Ik voel me… [onrustig / teleurgesteld / opgejaagd]"

Het emotiewiel kan je helpen oriënteren welk gevoel je precies ervaart. 

Figuur 2: Het emotiewiel 

Een veelgemaakte fout is een interpretatie verwarren met een gevoel: "Ik heb het gevoel dat je mij niet serieus neemt." Dat is geen gevoel, maar een oordeel over de ander. Als je het mis hebt, ontstaat er direct weerstand. Verbindende communicatie vraagt eerlijkheid over je eigen binnenwereld, niet over de bedoelingen van de ander. Dit is zelfempathie: wat drijft mij, wat voel ik werkelijk?

3. Benoem je behoefte

Onder elk gevoel schuilt een behoefte. Onrust kan voortkomen uit behoefte aan duidelijkheid. Teleurstelling uit behoefte aan erkenning. Frustratie uit behoefte aan samenwerking.

"Ik heb behoefte aan duidelijkheid over onze gezamenlijke koers."

Jouw gevoel en behoefte zijn onweerlegbaar voor de ander. Hierover ontstaat geen discussie. Het maakt begrip mogelijk voor gedrag dat anders moeilijk te plaatsen is.

In sommige gesprekken werkt het beter om de behoefte vóór het gevoel uit te spreken. Zo wordt het gevoel gekoppeld aan wat jij nodig hebt, niet aan wat de ander deed:

"Ik heb behoefte aan duidelijkheid over besluiten die we nemen. Dat heb ik nu niet, en ik merk dat ik daar onrustig van word."

 4. Formuleer je wens

Sluit af met een concrete, haalbare wens:

"Zou je bij een volgend overleg eerst kunnen aangeven wat volgens jou wél haalbaar is?"

Een wens is geen eis. Het is een uitnodiging om de samenwerking te versterken. Dit geeft de ander de ruimte om te reageren zonder in de verdediging te schieten.

 Figuur 3: Waarneming, gevoel, behoefte, verzoek.  

Figuur 4: Vier stappen uitgelegd.   

Zender én ontvanger

Verbindende communicatie werkt twee kanten op. Als ontvanger stel je je open voor het perspectief van de ander, ook als dat ongemakkelijk voelt. De helpende basishouding is nieuwsgierigheid: Wat gaat er in de ander om? Wat beweegt hem of haar? Wat is de onderliggende behoefte van de ander?
Als de collega is uitgesproken als 'zender', word jij de spreker. De rollen wisselen, en dezelfde stappen gelden. Zo kan er een eerlijk en waardevol gesprek plaatsvinden, vooral ook over onderwerpen die normaal onder de oppervlakte blijven (Macrander, 2024).

Oefenen maakt het verschil

De stappen zijn te begrijpen, maar lastig toe te passen. Zeker als sociale angst meespeelt, vraagt het moed: "Wat zal de ander van mij denken?" Door te oefenen, bij voorkeur in een veilige setting, merk je dat die angst vermindert. Het vertrouwen groeit dat je het gesprek aan kunt zonder de relatie te beschadigen.  

Als verbindend communiceren een gewoonte wordt, kun je zelfs uitkijken naar zo'n gesprek, omdat je weet: ik kom er goed uit en ik draag bij aan een betere samenwerking.  

Wil je met jouw team in een veilige setting werken aan een aanspreekcultuur? Bij LeerGewoonte begeleiden we schoolteams bij het ontwikkelen van communicatievaardigheden als basis voor een professionele cultuur.

Verdieping:

Macrander, H. (2024). Verbindend communiceren. Hoe dan? Thema.
Rosenberg, M. B. (2011). Geweldloze communicatie. Lemniscaat. 

Beide boeken bieden praktische handvatten die goed toepasbaar zijn in het onderwijs.