Leiderschap dat de cultuur in beweging zet

Onderwijskundig leiderschap is het doelgericht beïnvloeden van de kwaliteit van leren en lesgeven. Je vertaalt een gedeelde visie naar herkenbaar gedrag in de school, met duidelijke rolverdeling en continue toetsing aan wat leerlingen ervan merken (Inspectie van het Onderwijs, z.d.; Van Wessum, Ros, & Runhaar, 2022).

De internationale literatuur onderscheidt drie hoofdstromen.

1. Instructioneel leiderschap richt zich op de les zelf: wat gebeurt er, wat leert de leerling ervan (Hallinger & Wang, 2015).
2. Transformationeel leiderschap motiveert en ontwikkelt het team via visie en individuele aandacht (Leithwood, Harris & Hopkins, 2020).
3. Gedistribueerd leiderschap verdeelt verantwoordelijkheid over meerdere mensen en lagen in de organisatie (Spillane, 2006). 

In de praktijk werkt geen van deze vormen alleen; de combinatie heeft het sterkste effect (Day, Gu, & Sammons, 2016).

Het effect is aanzienlijk, maar bijna altijd indirect. De schoolleider is na de leraar de belangrijkste factor voor leerlingresultaten (Grissom, Egalite, & Lindsay, 2021). De leidinggever schept de voorwaarden; het team doet het werk in de klas.

Onderzoek wijst vier routes aan waarlangs schoolleiders effect hebben op leerprestaties: goede leraren behouden, de schoolcultuur vormen, het onderwijskundig gesprek organiseren, en de juiste mensen op de juiste plek zetten (Grissom, Egalite, & Lindsay, 2021). Binnen die routes springt één activiteit eruit. Schoolleiders die zelf meedoen aan het leren van hun docenten, hebben meer effect op leerprestaties dan leiders die alleen op afstand sturen (Robinson, 2018). Concreet gaat het om professionalisering stimuleren, lesbezoeken faciliteren en in de les meekijken en tijd reserveren voor kwaliteitsgesprekken over het onderwijs.

Cultuur is wat mensen in een school normaal vinden in hun dagelijks werk. Leiders vormen die cultuur vooral via consistent voorbeeldgedrag en het bewaken van afspraken. Wat een leidinggever zichtbaar beloont, negeert of begrenst, wordt de norm (Schein & Schein, 2017).

Een professionele leercultuur ontstaat concreet wanneer leraren structureel samen over leren praten, afspraken maken over (on)gewenst leergedrag, bij elkaar in de les komen en elkaar aanspreken. Dat vraagt dat de leidinggever er tijd en structuur voor creëert (Admiraal et al., 2021; Stoll et al., 2006). Scholen die dit volhouden zien na verloop van tijd meer eigenaarschap in het team en minder uitval van docenten.

Het wordt de norm, niet de uitzondering. In het dagelijks werk betekent dat: feedback geven en zelf om feedback vragen, afspraken nakomen ook als het ongemakkelijk is, weerstand serieus onderzoeken, aanspreken met behoud van relatie. Dit gedrag is leerbaar; scholen die er systematisch op oefenen zien patronen na verloop van tijd verschuiven (Schein & Schein, 2017).