In vrijwel elk schoolplan komt het terug: leerlingen moeten zelfstandiger worden, leren reflecteren en de regie voeren over hun eigen leerproces. Hoewel de wens om eigenaarschap stap voor stap over te dragen begrijpelijk is, leeft vaak de misvatting dat dit proces vanzelf groeit met leeftijd of ervaring. In de praktijk blijkt juist dat eigenaarschap, net als reflecteren, systematisch aangeleerd moet worden door herhaalde oefening en duidelijke structuur.
De zesde en tevens laatste blog in deze zesdelige reeks gaat over de vijfde strategie van formatief handelen: hoe we leerlingen kunnen activeren als eigenaar van hun eigen leerproces (zie Figuur 1). Deze strategie is geen losstaande aanpak, maar het sluitstuk van de voorgaande vier strategieën. Eigenaarschap ontstaat via co-regulatie: eerst samen met de docent of medeleerlingen, om pas daarna steeds meer zelfstandig regie te nemen.
Eigenaarschap ontstaat wanneer leerlingen zich verbonden en verantwoordelijk voelen voor hun eigen leren én beschikken over de vaardigheden (zelfregulatie) om dat te sturen (Wiliam, 2001). Dit vraagt om een leeromgeving waarin leerlingen weten wat ze doen, waarom ze dat doen en hoe ze verder kunnen. Dit koppelen we aan de feedbackcyclus die in blog 1 centraal stond (zie Figuur 2):
Figuur 2: De feedbackcyclus van formatief handelen (Hattie & Timperley, 2007).
Wanneer leerlingen of studenten deze vragen steeds beter leren beantwoorden, en het doel ervan begrijpen, ontwikkelen zij grip op hun leerproces. Eigenaarschap bouwt zich daarbij op via co-regulatie: leerlingen oefenen eerst samen met de docent en klasgenoten door succescriteria verhelderen (strategie 1), zicht krijgen op waar ze staan (strategie 2), feedback vertalen naar een volgende stap (strategie 3) en elkaar daarbij helpen (strategie 4).
Door dit consequent toe te passen, nemen leerlingen dit denkproces over en ontstaat zelfregulatie (Wiliam, 2011; Andrade & Brookhart, 2020; Last & Bransen, 2025). Eigenaarschap is daarmee geen losstaande vaardigheid, maar een bundel van aanleerbare leergewoontes zoals doelen stellen, monitoren en bijsturen (Conley & French, 2014). Die gewoontes ontstaan dus niet in één les, maar door consequent gebruik te maken van de eerdere strategieën van formatief handelen.
Onderzoek toont aan docenten die adequaat formatief handelen, leerlingen krijgen die zich meer als eigenaar van hun leerproces gaan gedragen (Butler & Winne, 1995; Allal, 2020). Ze werken gerichter, stellen betere vragen en worden minder afhankelijk van de docent als enige hulplijn (Granberg et al., 2021; Ozan & Kıncal, 2018).
Enkele concrete voorbeelden:
"Eigenaarschap betekent dat je als docent loslaat."
Het vraagt juist om doordacht ontwerp aan de voorkant door de docent. Niet door alles voor te zeggen, maar door leerlingen te ondersteunen bij het verhelderen van kwaliteit door middel van co-regulatie. Zonder die gezamenlijke structuur voelt eigenaarschap voor leerlingen al snel als zwemmen zonder houvast (Chappuis, 2007; Leahy et al., 2005).
→ Zie ook: Zo maak je als docent duidelijk wat je van leerlingen verwacht
"Leerlingen kunnen zichzelf niet beoordelen."
Dit kunnen zij wel, mits het stapsgewijs wordt opgebouwd. Onderzoek laat zien dat zelfbeoordelingen behoorlijk accuraat kunnen zijn wanneer leerlingen eerst samen oefenen met criteria en voorbeelden (Leahy et al., 2005). Peerfeedback speelt hierin een cruciale rol. Door eerst peerfeedback te geven, leren ze kritisch kijken naar werk, wat zij vervolgens kunnen toepassen op hun eigen werk.
→ Zie ook: Hoe maak je het leren van je leerlingen zichtbaar?
"Eigenaarschap is vooral een gevolg van motivatie."
Motivatie helpt, maar zelfregulatie gaat ook over kennis en strategieën. Als leerlingen niet weten hoe ze een betoog opbouwen, kunnen ze nog zo gemotiveerd zijn, maar dan blijft het gissen. Andersom kan een leerling met een goed stappenplan toch afhaken door spanning. Daarom loont het om beide kanten te ondersteunen (Wiliam, 2011).
→ Zie ook: Eigenaarschap, met behulp van gewoontevorming
"Eigenaarschap komt vanzelf met leeftijd."
Het is geen kwestie van ouder worden, maar van hoeveel en hoe gericht leerlingen hebben geoefend met vaardigheden als reflecteren, plannen en bijstellen. Zonder oefening blijven dezelfde problemen bestaan, ongeacht de leeftijd.
→ Zie ook: Hoe kun je leerlingen leren om te reflecteren?
Eigenaarschap zit in kleine momenten, zoals een leerling die zelfstandig een stappenplan pakt wanneer hij vastloopt. Dit groeit door de eerdere strategieën consequent toe te passen:
De rode draad: Eigenaarschap ontstaat door goed begeleiden, niet door loslaten. Door de voorgaande strategieën zorgvuldig en samenhangend toe te passen, leren leerlingen stap voor stap hun eigen leerproces sturen. Wanneer leerlingen zichzelf en elkaar beter leren beoordelen, ontstaat er voor de docent bovendien meer tijd voor gerichte ondersteuning (Leahy et al., 2005).
Ben je benieuwd naar meer praktische tips over eigenaarschap? En wil je ook aan de slag met de andere strategieën van formatief handelen? Bestel dan onze Flashcards Formatief Handelen. Hieronder zie je twee voorbeelden. Bestellen kan door een mail te sturen naar info@leergewoonte.nl.
Allal, L. (2020). Assessment and the co-regulation of learning in the classroom. In L. Allal & C. Laveault (Eds.), Assessment for learning: Meeting the challenge of implementation (pp. 25–44). Springer.
Andrade, H. L., & Heritage, M. (2017). Using formative assessment to enhance learning, achievement, and academic self-regulation. Routledge.
Andrade, H. L., & Brookhart, S. M. (2020). Classroom assessment as the co-regulation of learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 27(4), 332–349.
Black, P., & Wiliam, D. (1998). Assessment and classroom learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 5(1), 7–74.
Butler, D. L., & Winne, P. H. (1995). Feedback and self-regulated learning: A theoretical synthesis. Review of Educational Research, 65(3), 245–281.
Chappuis, J. (2007). Seven strategies of assessment for learning. Pearson.
Conley, D. T., & French, E. M. (2014). Student ownership of learning as a key component of college readiness. American Behavioral Scientist, 58(8), 1018–1034.
Granberg, C., Palm, T., & Palmberg, B. (2021). A case study of a formative assessment practice and the effects on students' self-regulated learning. Studies in Educational Evaluation, 68, 100955. https://doi.org/10.1016/j.stueduc.2020.100955
Gulikers, J., & Baartman, L. (2017). Doelgericht professionaliseren van formatieve praktijken met effect: Wat doet de docent in de klas? NRO Reviewrapport 405-15-722.
Gulikers, J., Veugen, M., & Baartman, L. (2021). What are we really aiming for? Identifying concrete student behavior in co-regulatory formative assessment processes in the classroom. Frontiers in Education, 6, Article 750281. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.750281
Last, B., & Bransen, D. (2025). Dat doe je toch niet alleen?! Van zelfregulerend leren naar samen (regu)leren (1e ed.). Boom.
Leahy, S., Lyon, C., Thompson, M., & Wiliam, D. (2005). Classroom assessment: Minute by minute, day by day. Educational Leadership, 63(3), 19–24.
Ozan, C., & Kıncal, R. Y. (2018). The effects of formative assessment on academic achievement, attitudes toward the lesson, and self-regulation skills. Educational Sciences: Theory & Practice, 18(1), 85–118. http://dx.doi.org/10.12738/estp.2018.1.0216
Panadero, E., Andrade, H. L., & Brookhart, S. M. (2019). Fusing self-regulated learning and formative assessment: A roadmap of where we are, how we got here, and where we are going. Australian Educational Researcher, 46, 13–31.
Ratminingsih, N. M., Marhaeni, A. A. I. N., & Vigayanti, L. P. D. (2018). Self-assessment: The effect on students’ independence and writing competence. International Journal of Instruction, 11(3), 277–290.
Schoots-Snijder, A. (2019). Eigenaarschap door formatief evalueren [Masterscriptie]. Hogeschool Inholland. Actieonderzoek naar de bijdrage van formatief evalueren op het eigenaarschap bij leerlingen voor hun leerproces op het Ichthus Lyceum
Schoots-Snijder, A. J. M., Tigelaar, E. H., & Admiraal, W. F. (2025). Curriculum guidelines for the development of student agency in secondary education: A systematic review. The Curriculum Journal, 36(4), 541–573. https://doi.org/10.1002/curj.318
Van Silfhout, G. (2016). Continu leren bij het vak Nederlands. In D. Sluijsmans & R. Kneyber (Eds.), Toetsrevolutie: Naar een feedbackcultuur in het voortgezet onderwijs (pp. 143–156). Uitgeverij Phronese.
Wiliam, D. (2011). Embedded formative assessment. Solution Tree Press.
Wiliam, D., & Leahy, S. (2015). Formatief evalueren in de praktijk. Bazalt Educatieve Uitgaven.