---
title: Autonome en gecontroleerde motivatie | LeerGewoonte
description: Een leerling die ja zegt, verandert vaak toch niets. Lees wat autonome en gecontroleerde motivatie zijn en hoe je de motivatie van leerlingen vergroot.
---

[Leergewoonte - Nieuws & Artikelen](https://www.leergewoonte.nl/nieuws)

# [Autonome en gecontroleerde motivatie | LeerGewoonte](https://www.leergewoonte.nl/nieuws/autonome-en-gecontroleerde-motivatie)

 Geschreven door [Matijs van den Eijnden](https://www.leergewoonte.nl/nieuws/author/matijs-van-den-eijnden) | 27 oktober 2026, 07:23:16 Z

"Ja hoor, ik ga het doen." "Vanaf morgen ga ik echt mijn huiswerk maken." "Ik zal op tijd komen." "U heeft gelijk." Als docent of mentor hoor je dit soort uitspraken regelmatig. Op het moment zelf lijkt het gesprek geslaagd, want de leerling stemt in en belooft beterschap. Maar toch verandert er in de weken erna niets en zie je hetzelfde gedrag weer. In deze blog bespreken we waardoor dat komt, en wat je wel kunt doen om de motivatie van leerlingen te vergroten.

## Instemming is nog geen motivatie

Veel gesprekken in het onderwijs eindigen met afspraken. Dat voelt prettig, want iedereen kan verder. Maar instemming is iets anders dan motivatie. Leerlingen kunnen volledig akkoord gaan met jouw plan en zich er tegelijk (totaal) geen eigenaar van voelen. Ze stemmen mogelijk in omdat ze bijvoorbeeld van het gesprek af willen zijn. Van buiten kan lijken op motivatie, terwijl er in de gedachten van de leerling wellicht iets heel anders omgaat.

## Autonome en gecontroleerde motivatie

Een leerling kan behoorlijk gemotiveerd zijn om een straf te voorkomen of om een onvoldoende te vermijden. Dat noemen we gecontroleerde motivatie, gedrag dat wordt aangedreven door druk of beloning van buitenaf. Daartegenover staat autonome motivatie, waarbij een leerling iets doet omdat het aansluit bij wat hij zelf belangrijk vindt. De zuiverste vorm daarvan is intrinsieke motivatie, wanneer een leerling leert omdat hij het onderwerp zelf interessant vindt. Allebei brengen ze gedrag op gang, en toch voelen ze wezenlijk anders en houden ze verschillend lang stand. In de figuur hieronder zie je dat beide uit twee treden bestaan. Gecontroleerde motivatie loopt van extern, voor een beloning of om straf te ontlopen, naar geïntrojecteerd, om schuldgevoel of schaamte te vermijden. Autonome motivatie loopt van geïdentificeerd, omdat de leerling het zelf belangrijk vindt, naar intrinsiek, omdat hij het leuk vindt. Hoe deze soorten motivatie in elkaar overlopen, lees je in [onze blog over wat motivatie is](https://www.leergewoonte.nl/nieuws/wat-is-motivatie).

Van moeten naar willen. Gecontroleerde en autonome motivatie bestaan elk uit twee treden (naar Ryan & Deci, 2000).

Dat verschil is goed gemeten. In een meta-analyse over ruim tweehonderdduizend leerlingen hing autonome motivatie samen met meer doorzetten en meer welbevinden, terwijl motivatie die vooral op druk of beloning leunt daar juist tegenin werkt (Howard et al., 2021). Als docent zie je vaak alleen de buitenkant. Een leerling die zijn werk inlevert omdat hij bang is voor de gevolgen, en een leerling die het inlevert omdat hij het zelf wil snappen, gedragen zich op dat moment hetzelfde. Het verschil merk je pas als de druk wegvalt. De eerste stopt, de tweede gaat door.

De figuur hieronder komt uit diezelfde meta-analyse. Geïdentificeerde en intrinsieke motivatie gaan samen met meer inzet en minder angst, terwijl externe motivatie daar nauwelijks mee samenhangt.

Samenhang tussen soorten motivatie en uitkomsten op school (Howard et al., 2021).

## Drie basisbehoeften die leerlingen motiveren

Of motivatie van binnenuit komt, hangt af van drie psychologische basisbehoeften (Ryan & Deci, 2000; Vansteenkiste et al., 2020). Autonomie is het gevoel dat je zelf aan het stuur zit. Een leerling die zijn planning maakt omdat hij er zelf iets in herkent, houdt die langer vast dan een leerling die hem invult omdat het moet. Competentie is het gevoel dat je iets kunt. Wie merkt dat een aanpak werkt, gebruikt hem vaker, terwijl herhaald mislukken de motivatie uitput. Verbondenheid is het gevoel dat iemand echt met je meedenkt. Een leerling die zich gezien voelt door zijn mentor, zet eerder een stap dan een leerling die alleen een opdracht kreeg.

De drie basisbehoeften, elk met het gevoel dat erbij hoort (naar Ryan & Deci, 2000).

Worden deze drie behoeften vervuld, dan groeit de motivatie van binnenuit. Worden ze gedwarsboomd, dan haken leerlingen af en daalt hun welbevinden (Vansteenkiste et al., 2020).

## Waarom het schoolsysteem motivatie onder druk zet

Scholen zijn zo ingericht dat ze deze drie behoeften makkelijk onder druk zetten. Een systeem dat draait om cijfers en toetsen stuurt leerlingen richting presteren voor een beoordeling, en zet daarmee hun gevoel van autonomie klem. De nadruk op de toets kan bovendien de relatie tussen docent en leerling belasten. Ook belonen werkt minder goed dan het lijkt. Een analyse van honderdachtentwintig experimenten laat zien dat tastbare beloningen, zeker als ze verwacht zijn en aan een prestatie hangen, de intrinsieke motivatie eerder ondermijnen dan versterken (Deci, Koestner & Ryan, 1999). Dat betekent niet dat cijfers of afspraken moeten verdwijnen. Ze leveren de motivatie alleen niet vanzelf.

## Zo vergroot je de motivatie van leerlingen

De andere kant is net zo goed onderzocht. Docenten die keuzes bieden en aansluiten bij wat een leerling zelf wil, versterken de autonome motivatie van hun leerlingen (Reeve & Cheon, 2021). Docenten kunnen dit leren, en het levert aantoonbaar meer betrokkenheid en betere prestaties op. Van de drie behoeften blijkt het gevoel van competentie de sterkste motor, gevolgd door autonomie en verbondenheid, en juist de steun van de docent maakt daarin het verschil (Bureau et al., 2022).

Competentie weegt het zwaarst bij de motivatie van leerlingen (Bureau et al., 2022).

QUICKSCAN

### Benieuwd hoe jij nu met motivatie in je lessen omgaat?

Doe de gratis quickscan motivatie voor docenten. In twee minuten zie je waar je lespraktijk staat.

[Start de quickscan](https://www.leergewoonte.nl/quickscan-motivatie-docenten)

## Motiverende gespreksvoering, een ander soort gesprek

Een gesprek is een van de plekken waar je die ruimte kunt geven. Je blijft even duidelijk over wat er moet veranderen, en wordt tegelijk nieuwsgieriger naar hoe de leerling het zelf ziet. In plaats van "je moet beter plannen" vraag je bijvoorbeeld "hoe gaat het nu volgens jou?" of "als je één ding zou mogen veranderen, wat zou dat zijn?" Zo help je een leerling zijn eigen redenen te ontdekken in plaats van de jouwe over te nemen. Hoe je zo'n gesprek precies voert, lees je in [onze blog over de ongemotiveerde leerling](https://www.leergewoonte.nl/nieuws/ongemotiveerde-leerlingen-motiveren) en in de [startersgids motiverende gespreksvoering](https://www.leergewoonte.nl/nieuws/motiverende-gespreksvoering-in-het-onderwijs-een-startersgids-voor-docenten).

OPLEIDING

### Met het hele team aan de slag

In de driedaagse opleiding Motiverende Gespreksvoering oefen je met gesprekken uit je eigen lessen.

[Bekijk de opleiding](https://www.leergewoonte.nl/driedaagse-opleiding-motiverende-gespreksvoering)

## Minder tevreden over het gesprek, meer over het resultaat

Deze manier van werken voelt in het begin ongemakkelijk. Na een gesprek waarin je stevig hebt uitgelegd en afspraken hebt gemaakt, loop je tevreden weg. Na een gesprek waarin je vooral hebt geluisterd en gevraagd, lijkt het soms alsof je minder hebt gedaan. En toch is de kans groter dat de leerling zelf eigenaar wordt van de verandering. De vraag verschuift van of jij hem hebt overtuigd naar of hij zichzelf heeft overtuigd. Dat is de motivatie die standhoudt wanneer jij het lokaal uitloopt.

Plan een gratis gesprek van een half uur tot drie kwartier met Harold Bekkering en David Maij. Jouw vraag is het vertrekpunt.

[Plan een gratis gesprek](https://meetings.hubspot.com/david1472?uuid=b9e4912e-4513-4c79-85ea-12edb4768be0)

## Bronnen

Bureau, J. S., Howard, J. L., Chong, J. X. Y., & Guay, F. (2022). Pathways to student motivation: A meta-analysis of antecedents of autonomous and controlled motivations. Review of Educational Research, 92(1), 46-72.

Deci, E. L., Koestner, R., & Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627-668.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.

Howard, J. L., Bureau, J., Guay, F., Chong, J. X. Y., & Ryan, R. M. (2021). Student motivation and associated outcomes: A meta-analysis from self-determination theory. Perspectives on Psychological Science, 16(6), 1300-1323.

Reeve, J., & Cheon, S. H. (2021). Autonomy-supportive teaching: Its malleability, benefits, and potential to improve educational practice. Educational Psychologist, 56(1), 54-77.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78.

Vansteenkiste, M., Ryan, R. M., & Soenens, B. (2020). Basic psychological need theory: Advancements, critical themes, and future directions. Motivation and Emotion, 44(1), 1-31.

[Volledig bericht weergeven](https://www.leergewoonte.nl/nieuws/autonome-en-gecontroleerde-motivatie)

```json
{
  "@context" : "http://schema.org",
  "@type" : "BlogPosting",
  "author" : {
    "@type" : "Person",
    "name" : "Matijs van den Eijnden"
  },
  "dateModified" : "2026-10-27T07:23:16.397Z",
  "datePublished" : "2026-10-27T07:23:16Z",
  "headline" : "Hoe je leerlingen motiveert om zich aan afspraken te houden",
  "image" : {
    "@type" : "ImageObject",
    "height" : 807,
    "url" : "https://6220197.fs1.hubspotusercontent-na1.net/hubfs/6220197/Blogs/Webinar%20MGV/mgv-blog2-kop-gesprek.jpg",
    "width" : 1264
  },
  "mainEntityOfPage" : "https://www.leergewoonte.nl/nieuws/autonome-en-gecontroleerde-motivatie",
  "publisher" : {
    "@type" : "Organization",
    "logo" : {
      "@type" : "ImageObject",
      "height" : 60,
      "url" : "/hs/hsstatic/content_shared_assets/static-1.4092/img/default-amp-logo.png",
      "width" : 60
    },
    "name" : "blog"
  }
}
```