Formatief handelen is een onderwijsaanpak waarbij je continue informatie verzamelt over waar leerlingen/studenten staan in hun leerproces, om vervolgens het onderwijs daarop aan te passen.

Het draait om drie kernvragen:
1. Waar werkt de leerling/student naartoe? (Doelen verhelderen)
2. Waar staat de leerling/student nu? (Informatie verzamelen)
3. Hoe komt de leerling/student een stap verder? (Feedback organiseren)

En twee didactische principes:
1. Alle leerlingen/studenten zijn geactiveerd en denken hard na.
2. Reacties worden gebruikt om een geïnformeerde vervolgactie te nemen.

Het begrip formatief handelen komt van het Engelse 'formative assessment'. De vertaling hiervan heeft voor wat verwarring gezorgd in het Nederlandse onderwijs:

• Eerst werd het vertaald als 'formatief toetsen', wat de indruk wekte dat het ging om toetsen zonder cijfer. 
• Later werd ook 'formatief evalueren' gebruikt, maar ook dit miste de kern.
• 'Formatief' betekent eigenlijk: data verzamelen om een beslissing te nemen voor de vervolgstap (Wiliam & Leahy, 2016). Letterlijk vertaalt kan het ook betekenen 'toetsing die je vormt'. 
• Dit staat tegenover 'summatief', waarbij data wordt gebruikt om een beslissing te nemen over een oordeel. 

'Formatief handelen' dekt de lading het best, omdat het gaat om een doorlopend proces: je verzamelt continu informatie over waar leerlingen staan om te bepalen wat de beste volgende stap is in hun leerproces.

Leren zichtbaar maken is de motor van formatief handelen. Het is de tweede van de vijf strategieën en vormt de onmisbare schakel tussen het doel (feed up) en de vervolgstap (feed forward).

Zonder het leren zichtbaar te maken, vaar je als docent blind. Je hebt immers concreet bewijs nodig van waar de leerling staat om te kunnen bepalen wat er nodig is om verder te komen.

• De relatie in het kort: Formatief handelen is het proces van beslissingen nemen over het vervolg van je les. Leren zichtbaar maken levert de informatie (data) die je nodig hebt om die beslissing te funderen.

• Van gokken naar weten: In plaats van af te gaan op 'vingers' of 'knikkende hoofden', gebruik je gerichte didactiek om te zien wat alle leerlingen denken.

• Wederzijds inzicht: Het geeft niet alleen jou als docent informatie, maar houdt leerlingen ook een spiegel voor: 'Beheers ik dit al, of heb ik nog iets te doen?'

1. Te snel gaan
Oplossing? Begin klein, bouw het op, vier successen

2. Metingen overslaan
Oplossing? Inventariseer de leerbehoeften, verzamel data en evalueer

3. Rol van leiders over het hoofd zien
Oplossing? Betrek leiding, zij moeten het goede voorbeeld geven

4. Formatief handelen als doel zien i.p.v. als middel
Oplossing? Zie formatief handelen als een middel, met als doelen: meer eigenaarschap / zelfregulatie bij leerlingen, en meer geactiveerde en gemotiveerde leerlingen

5. Niet inbedden in organisatie
Oplossing? Maak het onderdeel van bestaande systemen en maak beslissingen die formatief handelen ondersteunen in plaats van in de weg zitten.

6. Overbelasting docenten
Oplossing? Houd rekening met het welzijn van docenten en zorg voor focus. Docenten moeten zich kunnen ontwikkelen in hun eigen zone van naaste ontwikkeling en wanneer zij zich ontwikkelen op formatief handelen, moeten er niet ook tig andere veranderkundige zaken op hun bordje terechtkomen.

7. Onvoldoende draagvlak
Oplossing? Betrek het team, stel samen doelen op, deel successen en bouw samen

Formatief handelen draait om drie kernvragen uit de feedbacktheorie van Hattie en Timperley (2007). Waar werkt de leerling naartoe? Waar staat de leerling nu? En wat is er nodig om een volgende stap te maken? Die drie vragen vormen de kern van elke formatieve les.

Om die vragen in de klas te laten werken, komen er twee didactische principes bij (Wiliam, 2008). Ten eerste: alle leerlingen zijn geactiveerd en denken hard na, zodat je echt ziet waar ze staan en niet alleen de leerling hoort die toch al zijn vinger opsteekt. Ten tweede: je gebruikt de reacties van leerlingen om een geïnformeerde vervolgstap te kiezen, in plaats van gewoon door te gaan met je planning.

Samen zijn dit de vijf succescriteria. Ze helpen je om leren zichtbaar te maken en je onderwijs bij te sturen op wat je leerlingen laten zien. Meer lezen over hoe dit werkt en waar het in de praktijk misgaat? Lees het artikel Formatief handelen: wat is het en waarom werkt het?